Wierook

Wierook is een lekker ruikend gomhars afkomstig van de Boswellia (wierookboom). Wierook betekent: gewijde rook. De bomen groeien voornamelijk in Eritrea en Ethiopië. Een wierook boom produceert ongeveer twee tot drie kilo wierook per jaar. Het wordt gewonnen door in de bast van de boom verticale inkepingen te maken. Het hars wordt vermengd met vluchtige olie en samen met houtskool om dunne gespleten bamboehoutjes gedraaid.

wierook

Foto:©Lou Andreoli

 

In Ethiopië gebruikt men brokjes wierook die men in een speciale brander tijdens de koffieceremonie aansteekt, om God te gedenken. Het wordt ook in de kerken gebruikt. Wierook werd zo’n 1700 jaar voor Christus al gebruikt als reukoffer met het doel om de goden te eren. De geur gaat namelijk samen met de rook omhoog.

Sorghum

Sorghum groeit in Azië, Afrika en Amerika. De zaden kunnen wit, geel, rood of bruin van kleur zijn. De soort behoort tot de grassenfamilie (Poaceae). Het is een belangrijk voedselgewas in Ethiopië.

Sorghum is een eenjarig gewas dat afhankelijk van het ras 0,6-5 m lang kan worden. De stengel kan van vijf tot meer dan dertig mm dik worden. De bladeren lijken op die van maïs maar zijn korter en breder. De bladeren zijn glad en met een waslaag bedekt. De pluim is gewoonlijk compact bij de graansorghums en meer open bij de voedertypen. Bij sommige typen worden de kafjes bij het dorsen verwijderd, maar bij andere moeten de korrels zoals bij haver gepeld worden. Van de rode Sorghum zijn zelfs de bladeren eetbaar.

Injerra, het hoofdbestanddeel van iedere maaltijd

De basis van elke Ethiopische maaltijd is de injerra, een grote, licht zurige, grauwkleurige pannenkoek. Het wordt gemaakt van teff, een graansoort die in Ethiopië wordt verbouwd. Het teff-meel wordt vermengd met gist en water zodat een beslag ontstaat. Dit blijft uren, soms enkele dagen, staan om daarna gebakken te worden.

ethennischethennisch1ethennisch2

‘Onze’ Ethennisch deed het altijd op een speciale manier: Ze plaatste een grote platte schaal van klei, die ze ingesmeerd had met kamelenboter, op een open houtvuurtje. Het beslag zat in een grote bak of emmer en met een oud conservenblik werd de juiste hoeveelheid gemeten. Ze ging in haar typische gehurkte houding voor het vuur zitten. Het conservenblik werd opgepakt en boven haar hoofd geheven en ze begon van buiten naar binnen spiraalsgewijs te schenken, ondertussen zakte haar hand naar beneden, totdat de plaat geheel bedekt was.

ethennisch3ethennisch4injerra

De injerra moest er een worden met veel blaasjes en bobbeltjes want dan was de kwaliteit optimaal volgens haar. Ze bakte een tot twee keer in de week. Als we flinke rookpluimen in onze achtertuin zagen wisten we dat er een nieuwe voorraad injerra in aantocht was. Foto’s: ©Lou Andreoli (1968)

Koffieceremonie

De koffieceremonie is een belangrijke sociale en culturele traditie in Ethiopië en wordt uitgevoerd met rituele ceremonies. 

Volwassen leden van de familie, buren en andere gasten nemen plaats rond de plek waar de koffie gezet gaat worden, meestal in de hut/woning of vlak ernaast. Op de vloer wordt vers gesneden gras gestrooid, soms met kleine gekleurde bloemen erop om het geheel nog aantrekkelijker te maken. De gastvrouw, die gekleed gaat in traditionele kleding, zit op een berchuma (typisch Ethiopisch krukje met drie poten) bij een vuurtje. Dit kan een open houtvuurtje zijn maar de laatste jaren wordt er steeds meer gebruik gemaakt van houtskoolbranders. Allereerst worden de koffiebonen gewassen en gedroogd. Ondertussen is een platte schaal op het vuurtje al voorverwarmd zodat de bonen gebrand kunnen worden. De gastvrouw roert en schudt de bonen totdat ze zwart en glanzend zijn. Ernaast, op een tweede vuurtje, staat een wierookpotje te branden dat ervoor zorgt dat beide geuren, de koffie en de wierook zich vermengen. De opstijgende, geurende rookwalmen hebben de functie om God te eren.

De gastvrouw gaat met de schaal, waarop de gebrande koffiebonen liggen, langs de gasten, die met hun handen bewegend de geur naar zich toehalen en opsnuiven. Er wordt popcorn rondgedeeld en de jebena, een zwart koffiepotje gemaakt van klei met een ronde bodem en een tuit in het midden, wordt gevuld met water en op het vuur gezet.

Ondertussen worden de bonen met een vijzel fijngestampt. Als het water kookt worden de fijngestampte koffiebonen met kleine hoeveelheden, beetje voor beetje, in de nauwe opening aan de bovenkant van het koffiepotje gedaan. De sini’s, kleine Chinese mokjes staan al klaar op een soort dienblad met pootjes waar ook het suikerpotje en de lepeltjes staan. Als de koffie voldoende getrokken is tilt de gastvrouw de jebena op en schenkt de koffie van grote hoogte in de mokjes. Behalve dat het een leuk gezicht is, gebeurt het vakkundig en gaat er geen druppel verloren.

Volgens traditie zijn er drie rondes. De awol, de eerste ronde waarbij de oudere of belangrijke personen als eerste koffie krijgen. Daarna volgen de andere volwassenen. Kinderen krijgen geen koffie maar snoepen van de popcorn. Het bakje uit de eerste ronde is sterk. De tweede ronde, tona genaamd, is afgeleid van het Arabische tani, dat tweede betekent. De koffie is minder sterk. Het laatste brouwsel, in de derde ronde, wordt baraka genoemd en is, doordat er steeds water aan de oorspronkelijke koffie wordt toegevoegd, een slap aftreksel. Bakara betekent ‘zegening’. Als de ceremonie voorbij is zegenen de oujebenaderen de woning en gaat ieder zijn eigen weg.

De Ethiopiërs gebruiken de ceremonie, die enkele uren kan duren, om tot rust te komen en nieuwtjes uit te wisselen. De ceremonie is ook bedoeld als welkom voor onverwachte bezoekers.

Als je een uitnodiging krijgt, altijd doen, het is een belevenis. Maar zorg dat je de tijd hebt want vroegtijdig opstappen, dus voordat je je derde kopje gedronken hebt is zeer onbeleefd.

In Ethiopië zijn buna bets (koffiehuizen) te vinden waar de geurige koffie de gehele dag door gedronken kan worden.

Buna (Koffie)

Koffie heeft een belangrijke plaats in Ethiopië. Het is een van de belangrijkste exportproducten. Daarnaast is buna (koffie) niet weg te denken uit het dagelijks leven van Ethiopiërs. Koffie is de nationale drank en staat voor gastvrijheid.

koffie 2

Ethiopië wordt vaak genoemd als het land waar de koffie oorspronkelijk vandaan komt. Er zijn vele legenden en verhalen over de ontdekking van het gewas en het ontstaan van de drank koffie.(Lees hier meer over in mijn boek: Ethiopië, Betam konjo!)

Koffie 4

Over de oorsprong van de naam ‘koffie’ wordt ook nog steeds gespeculeerd. De monniken noemen het kawa, ter herinnering aan een koning die Kavus Kai heette en op een gevleugelde wagen ten hemel was gereden. Het kan ook afgeleid zijn van het Arabische woord kahwah dat in poëtische bewoordingen wijn betekent (echte wijn is voor islamieten verboden) en ook wordt het Turkse woord kahve genoemd. De Ethiopiërs zelf gebruiken het woord buna en is het enige land dat afwijkt in de naam. De Engelse coffee, Italiaanse caffé, Duitse kaffee, Franse café en Nederlandse koffie hebben erg veel gelijkenis met elkaar en met de provincie waar de koffieplant in het wild groeit: de Ethiopische provincie Kaffa.

Mar – Honing

DSCN1319-

Bijenteelt is een aanvullende bron van inkomsten voor de kleine boer.

 

 

 

De honing wordt geproduceerd in handgemaakte korven van stro, leem en bamboe.

DSCN1320- Lou Andreoli

 

 

 

Honing heeft een belangrijk sociale rol. Het staat voor ‘de goede dingen van het leven’  en is een bijzonder geschenk.

Lou AndreoliHoning vervoeren is niet eenvoudig! Ondanks dat haar handen onder de honing zitten en de kleverige zak steeds van de rug van de ezel glijdt blijft ze lachen.

Wat is QAT?

Qatha edulis, in de volksmond,qat, is een slanke, rechte boom die zes tot tien meter hoog kan worden. De bomen worden gekweekt voor de vijf tot tien centimeter lange getande ellipsvormige bladeren. Zij lijken qua vorm op een laurierblad. De bladeren bevatten een stimulerend middel met een amfetamine verwant effect. In de streek rondom Dire Dawa en Harar liggen vele terrasplantages met qat tegen de hellingen aan.

De qatbladeren worden niet doorgeslikt maar gekauwd en net als pruimtabak tegen de binnenkant van de wang tot een bal gevormd. Het bittere sap dat daardoor vrij komt wordt doorgeslikt. De stimulerende werking is snel merkbaar. De gebruiker wordt actief, moeheid en honger verdwijnen en praten, lijkt vanzelf te gaan. Veelal wordt het gecombineerd met veel drinken om de rauwe keel enigszins te verzachten. Het verbruik veroorzaakt een hogere bloeddruk en een snellere hartslag en ademhaling waarvan de verhoogde bloeddruk tot drie uur na het kauwen kan aanhouden. Na de kick wordt het qatsap via transpiratie uitgescheiden, de gebruiker voelt zich moe, niet lekker en neerslachtig. Het is op de lange duur schadelijk voor de gezondheid; overmatig gebruik kan maag/darmklachten, slijmvliesontsteking, hoge bloeddruk, lever cirrose, tumoren in de mond, hartinfarct en bruine tanden veroorzaken.

Vroeger werd alleen door oudere mannen qat gekauwd, voornamelijk in de moslimcultuur. Het hoorde bij de geloofsbelevenis; stimulerende middelen bevorderen de meditatie en het gebed. Tegenwoordig gebruikt iedereen in Ethiopië, die dit wil en kan betalen, ook vrouwen en jongeren. Het is een wettige en officiële handel geworden waar veel geld in om gaat. Op de markten in Dira Dawa en Harar wordt het verhandeld. De takjes met de bladeren worden per bundeltje verkocht. Het wordt aangeboden in bananen- en ensetebladeren of in een vochtige doek. De groothandel zorgt voor het vervoer naar Addis Ababa waar het met speciale vliegtuigen wordt geëxporteerd naar Djibouti en Aden. De laatste jaren ook naar andere delen van de wereld o.a. Nederland.

De enset of valse banaan

De enset of valse banaan is verwant aan de bananenboom, maar in tegenstelling tot de bananenboom kan de enset negen meter hoog worden. Enset wordt gestekt en op een afstand van ongeveer drie meter in de grond geplant. De ruimte tussen de bomen worden veelal benut door er granen of maïs te planten.

Na ongeveer zeven jaar wordt de boom gekapt. De stam wordt in stukken gehakt en de pulp die in de stam aanwezig is wordt met een gespleten stok afgeschraapt en daarna fijngewreven. Deze massa wordt verpakt in de grote bladeren van de boom en bewaard om te gisten. Het pakketje wordt in een speciaal gegraven gat gelegd wat zorgvuldig wordt afgedicht met bladeren en grote stenen. Over het algemeen wordt het gat in de tuin gegraven maar soms, om diefstal te voorkomen, ook in de hut. Na een paar maanden is het gisten klaar. Het eindproduct, kocho, een zware ietwat stinkende massa, tenminste voor onze westerse neuzen, wordt gebruikt als pap of er worden koeken van gebakken die enorm voedzaam zijn. Het wordt op de markt verkocht of voor eigen consumptie gebruikt De enset kan erg lang bewaard blijven en is daarom een goede aanvulling in moeilijke tijden.

De ensetboom is nuttige boom, want naast het (stam)product, kocho, vervullen de bladeren ook een grote rol. De bladeren worden veelzijdig gebruikt, o.a. als dakbedekking, voor het bewaren van voedsel, als brandstof, van de vezels worden touwen geweven en er worden volgens de lokale traditie geneeskrachtige krachten aan toegekend.